Trọng tài 75 tuổi tử vong tại sàn lucha libre Hidalgo: Khi cú vật bị gọi sai tên và sàn đấu thiếu giấy phép

Trong đoạn video mà báo chí Mexico công bố sau đó, cú vật diễn ra nhanh đến mức phải tua chậm mới nhận ra hình dáng động tác. Một người đàn ông 75 tuổi ngã xuống sàn. Vài giây sau, khán phòng vẫn chưa hiểu chuyện gì vừa xảy ra. Đến khi tiếng hét vang lên thì mọi thứ đã quá muộn. Người nằm dưới sàn là trọng tài Gerardo Germán Pineda, biệt danh "El Búho" — Con Cú. Người thực hiện động tác là đô vật El Hijo de Fishman. Buổi diễn là một show lucha libre độc lập tại Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio", Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico. Trọng tài không qua khỏi. Cái chết đã đủ bi thảm để đứng một mình. Nhưng thứ khiến tôi phải ngồi lại ghi chép suốt mấy ngày nằm ở một chỗ khác: cách người ta gọi tên sự việc này. Ban đầu là "cú vật bị cấm". Sau đó là "video cho thấy điều ngược lại". Rồi đến "trọng tài 75 tuổi". Ba cách gọi, ba sự thật khác nhau, và ở giữa chúng là một khoảng trống mà không ai muốn nhìn thẳng vào. Để hiểu đúng câu chuyện, cần đặt nó vào đúng loại hình. Lucha libre là đấu vật biểu diễn của Mexico — một loại hình nghệ thuật trình diễn có dàn dựng, không phải môn võ đối kháng thực chiến, cũng không phải taolu hay sanda truyền thống. Trong loại hình này, thắng thua được viết trước, các động tác được tập cùng nhau, và người biểu diễn phối hợp với nhau thay vì chống lại nhau. Nói điều này không phải để hạ thấp lucha libre. Nói để làm rõ rằng khi một người chết trên sàn đấu dàn dựng, logic phân tích không còn là thành tích, xếp hạng hay tỷ lệ knockout. Logic phân tích chuyển sang an toàn trong sàn, cơ chế của những động tác được tập trước, và trách nhiệm pháp lý khi dàn dựng biến thành tai nạn thật. Sự việc xảy ra tại một show độc lập. Công ty tổ chức là El Patrón Espectáculos. Địa điểm là Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio" ở Mineral de la Reforma, Hidalgo — một khu vực cách thủ đô Mexico City vài giờ xe. Đây là sân khấu cấp địa phương, nằm ngoài hệ thống giải lớn như AAA hay CMLL. Theo các nguồn tin mà tôi theo dõi, ngày 7 tháng 10, El Hijo de Fishman bị bắt với cáo buộc ngộ sát do sơ suất. Vài ngày sau, anh được trả tự do sau khi đạt được một thỏa thuận bồi thường ngoài tòa với gia đình nạn nhân, theo cơ chế công lý phục hồi của Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico, Điều 186. Số tiền được nhà báo Antonio Nieto nêu là 585.525 peso, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ. Đó là những dữ kiện. Phần còn lại là nơi sự thật bắt đầu rạn ra. Điểm tranh chấp trung tâm của vụ việc nằm ở tên của cú vật. Các báo cáo đầu tiên nói rằng El Hijo de Fishman đã dùng một động tác bị cấm gọi là "martinete" — một cú vật đưa người nhận xuống tư thế đầu chúc xuống, kèm rủi ro chấn thương cổ nghiêm trọng. Theo giả thuyết ban đầu, động tác này được dùng trong lúc nóng giận, bởi vì đô vật vừa bị trừ điểm trong trận. Nhưng rồi báo chí Mexico công bố một đoạn video. Trên video, theo mô tả của chính các cây viết theo dõi vụ việc, động tác được thực hiện chỉ là một "contralona" — một cú vật lưng thông thường, phổ biến đến mức xuất hiện gần như mỗi buổi diễn. Không phải động tác bị cấm. Không phải cú đánh chúc đầu. Ở đây, điều quan trọng không nằm ở việc tên nào đúng. Điều quan trọng nằm ở chỗ: chính tên của cú vật quyết định mức độ trách nhiệm pháp lý. Nếu là martinete bị cấm, câu chuyện là một đô vật cố tình dùng động tác nguy hiểm. Nếu là contralona thông thường, câu chuyện là một tai nạn trong một động tác mà ai cũng tập mỗi ngày. Hai kịch bản, hai số phận pháp lý, chỉ khác nhau ở một cái tên. Từ kinh nghiệm theo dõi các buổi tập và các buổi diễn võ thuật, tôi biết rằng tên động tác chưa bao giờ kể hết câu chuyện. Cơ học của cú vật mới là thứ quyết định. Một contralona "thông thường" vẫn có thể gây chấn thương cổ tử vong nếu được thực hiện với lực quá mạnh, sai thời điểm, hoặc lên một người nhận không được bảo vệ đúng cách. Và người nhận ở đây là một trọng tài 75 tuổi. Con số 75 ấy là dữ kiện không thể tranh cãi, và cũng là dữ kiện nặng nhất trong toàn bộ vụ việc. Ở tuổi 75, xương đốt sống cổ giảm mật độ, dây chằng mất độ đàn hồi, khả năng hồi phục sau chấn thương gần như bằng không. Trong y học thể thao đối kháng, sự kết hợp giữa tuổi cao và cơ chế chấn thương đầu-cổ là một chống chỉ định gần như tuyệt đối. Một người 75 tuổi hứng một cú vật đầu-cổ, dù cú vật đó nhẹ đến đâu, cũng nằm ngoài vùng an toàn mà bất kỳ ai có trách nhiệm phải lường trước. Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút, bởi vì nó là phần bị bỏ qua nhiều nhất. Người ta tranh cãi về tên cú vật. Người ta tranh cãi về ý định của đô vật. Người ta tranh cãi về thỏa thuận bồi thường. Nhưng ít ai hỏi câu hỏi đơn giản nhất: ai là người đã xếp một trọng tài 75 tuổi vào một tình huống phải hứng cú vật đầu-cổ? Trong lucha libre, trọng tài không chỉ đứng đếm. Nhiều trọng tài là "bumping referee" — người tham gia vào màn diễn bằng cách hứng các cú va chạm như một phần của tiết mục. Vai trò này mang rủi ro chấn thương cao hơn hẳn vai trò cầm còi thông thường. Và theo những gì tôi đọc được, không có thông tin nào cho thấy trọng tài này được sàng lọc y tế trước khi bước vào tình huống đó. Tôi nhớ lại một buổi sáng ở Nha Trang, khi tôi ngồi xem một võ sư lớn tuổi dạy học trò. Ông nói một câu mà tôi mang theo suốt nhiều năm: "Cái cơ thể không nói dối. Nó chỉ im lặng cho đến lúc không im lặng được nữa." Một trọng tài 75 tuổi hứng cú vật đầu-cổ là một cơ thể đã im lặng quá lâu, và đến một khoảnh khắc nhất định, nó buộc phải lên tiếng. Nhịp đập thật nhất không nằm trên khán đài, mà nằm dưới chân những buổi tập sớm — và đôi khi, nằm dưới chân một người đã đứng sân này mấy chục năm. Nhưng câu chuyện không dừng ở tuổi tác. Nó còn nằm ở nơi buổi diễn được tổ chức. Theo các báo cáo địa phương, địa điểm "11 de Julio" đã bị tạm đóng cửa vì thiếu giấy phép. Trước đó cũng có những trở ngại trong việc kiểm tra cơ sở vật chất. Đây là một vi phạm quản lý cụ thể, có thể ghi nhận, và khác với câu chuyện "cú vật bị cấm", nó không phải là vấn đề diễn giải. Nó là sự thật hành chính. Một sàn đấu không giấy phép nghĩa là gì? Nghĩa là thiếu kiểm tra an toàn chính thức. Nghĩa là không có bảo hiểm rõ ràng cho người biểu diễn và trọng tài. Nghĩa là không có đội ngũ y tế túc trực bên sàn theo tiêu chuẩn. Trong các giải lớn như AAA hay CMLL, những lớp bảo vệ này tồn tại ở mức độ nhất định. Ở các show độc lập cấp địa phương, chúng thường biến mất. Đây là nơi cấu trúc của lucha libre để lộ khoảng trống. Giải lớn có giao thức. Nhà tổ chức khu vực có mức giám sát thay đổi. Show độc lập ở địa phương thường hoạt động trong vùng xám. Và trong vùng xám đó, người chịu rủi ro cao nhất thường là người ít được bảo vệ nhất: trọng tài lớn tuổi, người hứng cú vật, người không có hợp đồng bảo hiểm. Cần nói thêm rằng trách nhiệm của ban tổ chức trong vụ việc này mới chỉ được đặt ra chứ chưa được làm rõ. Câu hỏi ai là người duyệt kịch bản cho một trọng tài 75 tuổi hứng cú vật vẫn chưa có câu trả lời thỏa đáng. Khi một show độc lập thiếu bảo hiểm, giải pháp cuối cùng thường là một thỏa thuận bồi thường tư nhân — đúng như những gì đã diễn ra. Sau đó là phần kết thúc pháp lý, và nó cũng đáng được nhìn kỹ. El Hijo de Fishman bị bắt vì nghi ngộ sát do sơ suất. Nhưng anh được trả tự do không phải vì một kết luận công khai nào minh oan cho cú đánh. Anh được trả tự do vì một thỏa thuận bồi thường đã được thông qua và thực hiện, theo Điều 186 Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico. Cơ chế này gọi là công lý phục hồi. Về nguyên tắc, nó cho phép bị cáo và nạn nhân đạt một thỏa thuận, được cơ quan công tố hoặc thẩm phán phê duyệt, và khi thỏa thuận được thực hiện đầy đủ, quá trình tố tụng hình sự chấm dứt. Một vụ án mạng có thể được khép lại bằng một thỏa thuận tư nhân. Có một chi tiết quan trọng mà tôi muốn nhấn mạnh: việc trả tự do mang tính thủ tục, không mang tính minh oan. Nếu nghĩa vụ bồi thường không được thực hiện đầy đủ, quá trình điều tra hoặc tố tụng có thể được khôi phục. Vụ việc đang ở trạng thái ngủ đông, không phải đã khép lại vĩnh viễn. Đây là một điểm mà truyền thông dễ đọc sai: một người ra khỏi nhà giam không đồng nghĩa với một người được xóa trách nhiệm. Và số tiền bồi thường cũng gây tranh cãi. Con số 585.525 peso mà nhà báo Antonio Nieto nêu ra không phải là con số duy nhất được lưu hành. Một số nguồn khác, trong đó có ADN Noticias, đưa ra con số khác. Các điều khoản của thỏa thuận không được công bố đầy đủ. Khi dữ liệu mâu thuẫn, kết luận kinh tế cũng trở nên bấp bênh. Nếu con số 32.000 đô la Mỹ là chính xác, thì với một vụ tử vong, đó là một mức bồi thường khiêm tốn. Nhưng nó hợp lý nếu ta hiểu rằng đây là một thỏa thuận công lý phục hồi, không phải một phán quyết bồi thường thiệt hại. Và nó cũng hợp lý nếu gia đình nạn nhân chọn sự nhanh chóng và chắc chắn thay vì một quá trình tố tụng kéo dài, đầy bất định. Tuy nhiên, tín hiệu quan trọng nhất ở đây không nằm ở số tiền. Nó nằm ở chỗ: sự việc được giải quyết bằng một thỏa thuận tư nhân, chứ không bằng một cải cách an toàn cấp ngành. Rủi ro gốc — sàn đấu không giấy phép, không bảo hiểm, không sàng lọc — không được sửa chữa bởi khoản tiền bồi thường. Nó chỉ được che đi một thời gian. Tôi đã đọc đi đọc lại các chi tiết này và tự hỏi: nếu cú vật là contralona, nếu video cho thấy đó là động tác thông thường, vậy thì nguyên nhân thật của cái chết là gì? Không có thông tin nào trong các nguồn tôi tiếp cận nói về kết quả giám định pháp y chính thức về cơ chế tử vong. Đây là một khoảng trống bằng chứng lớn, và mọi kết luận về ý định hay trách nhiệm đều phải chờ nó. Khi một vụ việc tử vong thiếu dữ liệu pháp y công khai, cả công tố lẫn dư luận đều đang đi trên nền đất chưa nén. Đến đây, tôi muốn tách ra khỏi dòng tin chính và nhìn vào một góc ít được nói tới. Câu chuyện phẫn nộ công chúng ở Mexico, xét đến cùng, không xoay quanh cú vật. Nó xoay quanh một bức ảnh. Bức ảnh El Hijo de Fishman bị bắt, không đeo mặt nạ, với nụ cười trên môi. Trong văn hóa lucha libre, chiếc mặt nạ — máscara — là danh tính thiêng liêng của người biểu diễn. Việc công bố một bức ảnh tháo mặt nạ đã là một sự bêu riếu. Và khi bức ảnh đó đi kèm một nụ cười, công chúng đọc nó thành sự coi thường người chết. Đó là lý do thật sự khiến làn sóng phẫn nộ kéo dài. Không phải martinete. Nụ cười. Nhưng ở đây có một cái bẫy phân tích. Nụ cười không chứng minh tội lỗi. Trong khoảnh khắc bị bắt, một người có thể cười vì sốc, vì phòng vệ, vì không biết phản ứng thế nào. Cảm xúc không phải là bằng chứng. Và việc đồng nhất thái độ với trách nhiệm pháp lý là một sai lầm mà truyền thông mắc phải gần như theo phản xạ. Nghịch lý nằm ở chỗ: khung "cú vật bị cấm" — thứ dẫn dắt làn sóng phẫn nộ ban đầu — lại là khung yếu nhất về mặt bằng chứng, bởi vì video được cho là cho thấy điều ngược lại. Trong khi đó, khung "coi thường" — dựa trên nụ cười — lại mạnh về mặt cảm xúc nhưng yếu về mặt pháp lý. Công chúng đang phẫn nộ dựa trên một sự thật bị tranh cãi và một cảm xúc không thể kiểm chứng. Các đồng nghiệp trong giới cũng chia rẽ. El Hijo del Santo gọi đây là một tai nạn và cảnh báo đừng vội quy tội. Latin Lover bảo vệ Fishman, nhưng thừa nhận chính anh từng đẩy hoặc tát trọng tài vì mục đích kịch tính. Những lời bênh vực này vẽ nên một bức tranh phức tạp hơn nhiều so với tiêu đề "đô vật giết trọng tài". Góc nhìn ngược trực giác ở đây là thế này: trong một buổi diễn dàn dựng, hành vi đáng bị soi nhất không phải là "dùng động tác bị cấm", mà là "đi ra ngoài kịch bản". Trong đấu vật biểu diễn, khi một người biểu diễn đánh thật hoặc làm lệch dàn dựng — người trong nghề gọi là "working stiff" hay "going into business" — đó là hành vi có thể biến một tai nạn thành sự sơ suất. Nếu El Hijo de Fishman thực sự nóng giận vì bị trừ điểm và làm lệch nhịp phối hợp, thì vấn đề không nằm ở tên cú vật, mà nằm ở khoảnh khắc anh phá vỡ sự cộng tác. Nhưng tôi phải nói rõ: đây là giả thuyết, không phải kết luận. Không có bằng chứng về mức độ tập luyện, tình trạng, hay lịch sử an toàn của El Hijo de Fishman. Khoảng trống thông tin ở đây là thật, và tôi không muốn lấp nó bằng phỏng đoán. Sau cú sốc truyền thông, người ta không cần thêm góc nhìn, người ta cần một bờ vai — kể cả khi bờ vai đó chỉ đủ để giữ cho sự thật khỏi bị bẻ cong thêm. Và có một lớp văn hóa mà báo chí quốc tế thường bỏ qua. Trong lucha libre, chiếc mặt nạ không chỉ là đạo cụ. Nó là nhân dạng, là lịch sử, là hợp đồng tinh thần giữa người biểu diễn và khán giả. Việc tháo mặt nạ một đô vật trước công chúng là một hình phạt mang tính nghi lễ. Khi một bức ảnh tháo mặt nạ đi kèm nụ cười được lan truyền, nó tạo ra một tầng phẫn nộ vượt xa bản thân vụ việc. Công chúng không chỉ phán xét một hành vi. Họ cảm thấy một nghi lễ thiêng bị xúc phạm. Điều này đẩy tôi tới một quan sát về ngành: ở các nền võ thuật và thể thao biểu diễn trên thế giới, lớp bảo vệ dành cho trọng tài luôn mỏng hơn lớp bảo vệ dành cho người biểu diễn chính. Trọng tài hứng cú va chạm, nhưng ít khi được sàng lọc y tế. Trọng tài lớn tuổi vẫn bước lên sàn, nhưng hiếm khi có hợp đồng bảo hiểm. Trọng tài là mắt xích ít được nhắc tới nhất trong mọi cuộc thảo luận về an toàn. Vụ việc ở Hidalgo không tạo ra mắt xích đó. Nó chỉ chiếu sáng nó. Ở tuổi 62, tôi học được rằng thời gian không làm đội bóng già đi, nó chỉ làm câu chuyện dày thêm. Và trong câu chuyện này, lớp dày nhất không nằm ở cú vật, ở nụ cười, hay ở khoản bồi thường. Nó nằm ở chỗ: một người 75 tuổi đã bước vào một tình huống mà không ai có trách nhiệm đứng ra ngăn lại. Câu hỏi tôi để lại, không phải cho tòa án, mà cho những ai tổ chức các buổi diễn nhỏ ở khắp nơi: nếu một sàn đấu không giấy phép, không bảo hiểm, không bác sĩ túc trực vẫn có thể mở cửa tối nay, thì lần tới, ai sẽ là người nằm dưới sàn?