Nhịp võ thuật Đông Nam Á: giữa võ đường im lặng và sàn đấu đèn màu

Bốn giờ sáng ở một võ đường ngoại ô Chiang Mai, tiếng dây nhảy đập xuống nền bê-tông vang lên đều đặn như một chiếc đồng hồ. Không khán giả, không đèn flash, không tiếng bình luận viên. Chỉ có hơn hai mươi cậu bé tuổi mười bảy, mười tám, mồ hôi đầm đìa trên chiếc quần đùi đã bạc màu, lặng lẽ tập đòn bằng gối. Người huấn luyện viên lớn tuổi ngồi bên cạnh, tay cầm cuốn sổ đã sờn gáy, ghi lại từng đợt tập của mỗi người. Tôi đã theo dõi những buổi tập như thế suốt nhiều năm, và lần nào cũng vậy, tôi lại tự hỏi: nhịp đập của nền võ thuật khu vực này nằm ở đâu — trong những võ đường im lặng này, hay trên sàn đấu rực rỡ đèn màu mà khán giả truyền hình nhìn thấy?

Câu trả lời không nằm ở bên nào cả. Nó nằm ở chỗ hai bên gặp nhau. Suốt thập niên vừa qua, Đông Nam Á chứng kiến một cuộc dịch chuyển âm thầm nhưng sâu sắc: võ thuật truyền thống không còn đứng tách khỏi sàn đấu chuyên nghiệp, và ngược lại, sàn đấu chuyên nghiệp buộc phải quay về học chính những võ đường ấy để tìm võ sĩ, tìm bản sắc và tìm khán giả.

Về bối cảnh, khu vực này sở hữu một trong những mật độ võ đường dày đặc nhất thế giới. Thái Lan có hàng nghìn trại Muay Thái trải khắp các tỉnh; Việt Nam có hệ thống võ cổ truyền gắn với làng xã cùng nhiều môn phái hiện đại; Myanmar và Campuchia giữ những dòng võ đối kháng lâu đời. Trên tầng cao hơn, các tổ chức giải đấu quốc tế đã đặt chân vào khu vực, biến những sân vận động nhỏ thành sàn đấu được truyền hình trực tiếp. Cùng lúc, truyền thông kỹ thuật số cho phép một trận đấu ở một thị trấn biên giới tiếp cận hàng triệu người xem chỉ sau vài giờ.

Chính sự cộng hưởng đó tạo ra một cấu trúc ba tầng mà tôi thường hình dung khi ngồi ghi chép. Tầng đáy là các võ đường, nơi sản sinh ra võ sĩ. Tầng giữa là các tổ chức và nhà tổ chức sự kiện, nơi quy định luật, xếp hạng và trả tiền. Tầng trên là truyền hình, nền tảng số, cá cược và người tiêu dùng. Ba tầng này vận hành như một hệ tuần hoàn, và điểm nghẽn của cả hệ thống hầu như luôn nằm ở tầng đáy.

Nghẽn ở tầng đáy không nằm ở tài năng. Tài năng ở khu vực này không hề thiếu, chỉ cần đứng ở một võ đường miền Bắc Thái Lan vào lúc sáu giờ sáng là thấy. Nghẽn nằm ở chỗ khác: một võ sĩ trẻ chỉ có thể sống bằng nghề đánh đấu nếu được ký hợp đồng trước khi bước qua tuổi hai mươi lăm, và điều đó chỉ xảy ra với một tỷ lệ rất nhỏ. Phần còn lại, những người tập mười năm rồi lặng lẽ rời sàn để đi làm nghề khác, là phần chìm của tảng băng mà truyền hình không bao giờ chiếu.

Tôi đã dành nhiều buổi sáng để ngồi với các huấn luyện viên và hỏi họ cùng một câu: điều gì giữ các cậu bé ở lại. Câu trả lời gần như luôn giống nhau: một trận đấu được truyền hình, một khoản tiền thưởng đủ trả nợ cho gia đình, một tấm gương võ sĩ cùng quê đã nổi tiếng. Nói cách khác, tầng đáy không được nuôi bằng tiền của tầng trên, mà được nuôi bằng hy vọng. Hy vọng là loại nhiên liệu rẻ nhất, và cũng là loại dễ cạn nhất.

Trong khi đó, tầng giữa đang thay đổi nhanh hơn hai tầng còn lại. Các sự kiện quốc tế đặt chân vào khu vực, mua bản quyền, ký hợp đồng độc quyền và áp một bộ luật thống nhất lên những môn võ vốn có luật riêng. Đây là điểm khiến tôi vừa thấy thú vị vừa thấy lo. Một mặt, nó mang lại sân chơi, tiền và sự công nhận. Mặt khác, nó buộc một võ sĩ Muay Thái phải học cách đấu theo nhịp của một tổ chức nước ngoài, đôi khi đánh đổi chính phong cách đã làm nên tên tuổi của mình.

Cuộc cách mạng truyền thông trong thập niên qua càng làm rõ sự đánh đổi ấy. Một võ sĩ có thể nổi tiếng toàn cầu nhờ vài đoạn video ngắn, nhưng cũng có thể bị lãng quên chỉ sau một trận thua. Tốc độ ấy khác hẳn cái nhịp chậm rãi của võ đường truyền thống, nơi một đòn gối được mài suốt nhiều năm mới được coi là đủ chín. "Cách mạng truyền thông có thể đổi cách ta xem bóng. Nhưng không đổi được cách ta yêu bóng." Tôi tin điều tương tự đúng với võ thuật: cách ta xem có thể đổi, cách ta tin thì khó.

Điều mà người quan sát từ bên ngoài thường hiểu lầm là họ cho rằng võ thuật truyền thống đang bị sàn đấu chuyên nghiệp làm mai một. Tôi không nghĩ vậy. Nhìn kỹ hơn, cái đang bị mai một không phải là võ thuật, mà là ảo tưởng rằng một nền võ thuật có thể đứng yên. Mỗi khi nghe ai đó nói rằng thời của võ đường đã hết, tôi lại nhớ đến câu tôi từng viết: "Người ta quên bàn thắng, nhưng không quên được tiếng thở dài của cả sân đêm ấy." Trong võ thuật cũng vậy, khán giả quên điểm số, nhưng không quên khoảnh khắc một võ sĩ trẻ gục xuống rồi tự đứng dậy.

Cái mà bên ngoài gọi là thương mại hóa thực ra là một cơ chế sinh tồn. Khi ngân sách nhà nước cho thể thao co lại, khi các liên đoàn truyền thống không đủ tiền tổ chức giải, chính sàn đấu chuyên nghiệp là nơi trả tiền cho huấn luyện viên và nuôi các võ đường. Điều đáng lo không phải là tiền đến, mà là tiền đến rồi rút đi, để lại một thế hệ võ sĩ không còn chỗ đứng trong hệ thống cũ và cũng không còn hợp đồng trong hệ thống mới.

Có một hình ảnh tôi giữ mãi: một võ đường ở vùng ven, sau một trận đấu lớn, chỉ còn lại vài chiếc bao cát cũ và một tấm bảng lịch tập phủ bụi. "Sân vận động câm lặng nhất không phải khi không ai đến. Mà khi mọi người đến mà không dám thở." Trong võ thuật, sự câm lặng ấy xảy ra khi một võ sĩ bước lên sàn mà không còn tin vào chính đòn đánh của mình, vì nó không còn được luật công nhận. "Chữ ký của tôi không nằm trên bản hợp đồng. Nó nằm trong những gì tôi chọn để nhớ." Với một người làm nghề ghi nhịp như tôi, thứ đáng nhớ nhất không phải là những trận thắng, mà là những võ đường vẫn còn sáng đèn sau khi trận đấu kết thúc.

Nhịp đập tiếp theo của võ thuật Đông Nam Á sẽ không được quyết định trên sàn đấu, mà ở tầng đáy, nơi những cậu bé mười bảy tuổi vẫn dậy lúc bốn giờ sáng. "Tôi giữ nhịp cho đội bóng này đã bốn thập kỷ. Nhịp ấy chưa bao giờ thuộc về tôi." Với võ thuật khu vực, nhịp ấy cũng vậy: nó thuộc về những người tập luyện trong im lặng, không phải những người trả tiền để được nhìn thấy. Câu hỏi còn để ngỏ là liệu tầng giữa có đủ kiên nhẫn để nghe nhịp ấy, hay sẽ tiếp tục áp một nhịp khác lên nó.